Τεχνητή νοημοσύνη στην εκπαίδευση
ΑΦΙΕΡΩΜΑ - Εκπαίδευση και Τεχνητή Νοημοσύνη
Του ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΥ,
Επίκουρου Καθηγητή του Τμήματος Πληροφορικής του ΟΠΑ
Ξεκίνησα να γράφω αυτό το άρθρο σε ένα αεροδρόμιο, όπου συχνά αφήνομαι να παρατηρώ τον κόσμο. Σχεδόν όλοι γύρω μου είναι προσηλωμένοι σε ένα κινητό τηλέφωνο: από τα μικρότερα παιδιά μέχρι τους πιο ηλικιωμένους. Κανένα βιβλίο, καμία εφημερίδα, ελάχιστα ακουστικά, αλλά αμέτρητες οθόνες. Εξαιρώ όσους περπατούν, αν και ακόμη και ανάμεσά τους πολλοί κρατούν το κινητό στο χέρι.
Ομολογώ ότι υπάρχει σε αυτή την εικόνα και μια ησυχία που με γοητεύει. Είναι όμως ταυτόχρονα αποκαλυπτική. Μέσα από αυτές τις οθόνες περνά σήμερα ένα μεγάλο μέρος της πληροφορίας, της επικοινωνίας και των στοιχείων που διαμορφώνουν καθημερινά απόψεις. Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκε ένας ακόμη λόγος να έχουμε επαφή με τις οθόνες: η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Μοντέλα που απαντούν σε ερωτήματα, προτείνουν ιδέες, εξηγούν έννοιες και αναζητούν πληροφορίες. Όσο περισσότερα περνούν μέσα από αυτά, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά το ποιος τα σχεδιάζει και με ποια κριτήρια.
Η εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά εκεί, γιατί είναι σε θέση να εξοπλίσει τη μελλοντική γενιά με ικανότητες και να την προστατεύσει από αόρατους κινδύνους. Και το ζήτημα δεν είναι μόνο πώς χρησιμοποιούμε αυτά τα μοντέλα αλλά και ποιος τα φτιάχνει.
Ούτε η άκριτη αποδοχή ούτε η πλήρης άρνηση της ΤΝ προετοιμάζουν μαθητές και φοιτητές για το περιβάλλον στο οποίο θα ζήσουν. Η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας, των δυνατοτήτων και των περιορισμών της μπορεί, αντιθέτως, να τους επιτρέψει να τη χρησιμοποιούν κριτικά και υπεύθυνα
Στα αμφιθέατρα των Πανεπιστημίων, οι φοιτητές συζητούν πλέον ανοιχτά για τη χρήση της ΤΝ. Ανακαλύπτουν ότι διάφορα μοντέλα ΤΝ μπορούν να απαντήσουν σε ερωτήσεις εξετάσεων, να λύσουν ασκήσεις και να εξηγήσουν υπάρχουσες λύσεις. Κάποιοι μοιράζονται μάλιστα, σχεδόν αδιάφορα, ότι με τη βοήθειά τους πήραν εύκολα πολύ υψηλούς βαθμούς. Δημιουργείται έτσι η εντύπωση ότι κάποιος μπορεί όχι απλώς να περάσει ένα μάθημα, αλλά ακόμη και να αριστεύσει, χωρίς η επίδοσή του να αντιστοιχεί πάντοτε στις γνώσεις του. Το πρόβλημα, όμως, δεν τελειώνει με τον βαθμό. Με αυτό το πτυχίο ο απόφοιτος θα αναζητήσει το επόμενο βήμα. Θα φτάσει πιθανώς σε μια συνέντευξη, σε μια πρακτική άσκηση ή στην πρώτη του εργασία.
Εκεί η απόσταση ανάμεσα στον βαθμό και στις πραγματικές του γνώσεις μπορεί να γίνει εμφανής. Και τότε δεν πλήττεται μόνο ο ίδιος. Πλήττεται, έστω λίγο, και η αξιοπιστία του ιδρύματος από το οποίο αποφοίτησε.
Στα ίδια αμφιθέατρα, οι διδάσκοντες αφιερώνουν ώρες σε διαδικασίες που θα μπορούσαν να επιταχυνθούν με τεχνολογική βοήθεια, ενώ εμφανίζονται πλέον και θεμελιώδη ερωτήματα. Στον προγραμματισμό, για παράδειγμα, έχει ακόμη νόημα να ζητείται από έναν φοιτητή να γράψει στο χαρτί πολλές γραμμές πηγαίου κώδικα, όταν στην επαγγελματική του ζωή είναι πολύ πιθανότερο να κληθεί να ελέγξει, να διορθώσει, να εξηγήσει ή να βελτιώσει κώδικα που παρήγαγε ένα σύστημα ΤΝ; Ίσως, επομένως, το ερώτημα να μην είναι μόνο πώς θα εμποδίσουμε τη χρήση της ΤΝ στις εξετάσεις αλλά τι ακριβώς θέλουμε πλέον να εξετάζουμε. Αν θέλαμε να μείνουμε μόνο στα αρνητικά, θα μπορούσαμε να σταματήσουμε εδώ. Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Οι διδάσκοντες μπορούν πλέον να σχεδιάζουν θέματα εξετάσεων γρηγορότερα, να εντοπίζουν πιθανές ασάφειες, να δημιουργούν παραλλαγές ασκήσεων, να εμπλουτίζουν τις διαλέξεις τους με παραδείγματα και να ανανεώνουν το εκπαιδευτικό τους υλικό με πολύ μικρότερο κόστος χρόνου.
Παρόμοιες δυνατότητες έχουν και οι φοιτητές. Μπορούν οποιαδήποτε στιγμή, από το κινητό ή τον υπολογιστή τους, με μικρό ή και καθόλου αντίτιμο, να αναζητήσουν μια διαφορετική εξήγηση μιας δύσκολης έννοιας, περισσότερα παραδείγματα ή βοήθεια για να καταλάβουν τα λάθη τους. Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι οι απαντήσεις είναι πάντοτε σωστές. Τα μοντέλα κάνουν λάθη και συχνά τα παρουσιάζουν με αυτοπεποίθηση. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η σωστή χρήση τους απαιτεί κατανόηση και κριτική σκέψη.
Στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση οι αλλαγές είναι πιο προφανείς. Από τον Μάιο του 2026, υπάρχει κοινή υπουργική απόφαση (ΦΕΚ Β’ 2639/12.05.2026) που ορίζει πότε επιτρέπεται η χρήση εργαλείων ΤΝ στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση: κατά κανόνα όχι στις εξετάσεις, ενώ στις σχολικές εργασίες η χρήση τους μπορεί να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες του εκπαιδευτικού, αρκεί η εργασία να παραμένει ουσιαστικά προϊόν της προσωπικής προσπάθειας και κατανόησης του μαθητή. Παράλληλα, ο Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός Τεχνητής Νοημοσύνης φέρνει μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου σε ουσιαστική επαφή με τη μηχανική μάθηση και τις εφαρμογές της. Στον διαγωνισμό αυτόν, οι μαθητές καλούνται να κατανοήσουν βασικές αρχές της ΤΝ αλλά και να λύσουν προβλήματα με τη βοήθεια μοντέλων. Από τον διαγωνισμό συγκροτείται η ελληνική εθνική ομάδα, η οποία ήδη κατέκτησε μετάλλια στις πρόσφατες Διεθνείς Ολυμπιάδες ΤΝ.
Αυτή ακριβώς η μετάβαση, από τον παθητικό χρήστη (ή τον παθητικό αρνητή) στον ενημερωμένο δημιουργό, μπορεί να αποτελέσει έναν νέο εκπαιδευτικό στόχο. Γιατί ούτε η άκριτη αποδοχή ούτε η πλήρης άρνηση της ΤΝ προετοιμάζουν μαθητές και φοιτητές για το περιβάλλον στο οποίο θα ζήσουν. Η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας, των δυνατοτήτων και των περιορισμών της μπορεί, αντιθέτως, να τους επιτρέψει να τη χρησιμοποιούν κριτικά και υπεύθυνα.
Πανεπιστήμια, σχολεία, βιβλιοθήκες και άλλοι φορείς μπορούν να συνεργαστούν και να αξιοποιήσουν τους ερευνητές της Πληροφορικής, της Παιδαγωγικής, της Φιλολογίας, της Νομικής και άλλων πεδίων για την ανάπτυξη μοντέλων ΤΝ με εκπαιδευτική αποστολή
Στην αγορά εργασίας αυτή η ικανότητα αποτελεσματικής και κριτικής χρήσης εργαλείων ΤΝ αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Πολλοί μηχανικοί λογισμικού, για παράδειγμα, χρησιμοποιούν συστηματικά εργαλεία που βασίζονται στην ΤΝ για την παραγωγή, τον έλεγχο και την τεκμηρίωση κώδικα. Αντίστοιχες πρακτικές εμφανίζονται πλέον και σε άλλα επαγγέλματα.
Το Πανεπιστήμιο μπορεί να προ-ετοιμάσει τους φοιτητές για τις πραγματικές συνθήκες που θα αντιμετωπίσουν. Ίσως, για παράδειγμα, οι εργασίες σε μια σχολή Πληροφορικής να επιτρέπουν τη συνεργασία με μοντέλα ΤΝ, ζητώντας όμως από τον φοιτητή να παραδίδει και την επικοινωνία του με αυτά, να αιτιολογεί τις επιλογές του και να εξηγεί τι άλλαξε, τι απέρριψε και γιατί. Με αυτόν τον τρόπο δεν αξιολογείται μόνο το τελικό αποτέλεσμα. Αξιολογείται και ο τρόπος σκέψης.
Άλλωστε, φαίνεται ότι θα συνυπάρχουν όλο και περισσότερο δύο τύποι φοιτητών: εκείνοι που χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως αντικαταστάτη της δικής τους σκέψης και εκείνοι που τη χρησιμοποιούν ως βοηθό της. Η διαφορά είναι μεγάλη. Και πολλές φορές αρκεί μια σύντομη συζήτηση πάνω σε μια εργασία για να γίνει εμφανής. Δεν θα ήταν παράξενο, επομένως, αν μία από τις συνέπειες της εξάπλωσης της ΤΝ στα Πανεπιστήμια ήταν η επιστροφή, τουλάχιστον εν μέρει, στην προφορική αξιολόγηση.
Η εκπαίδευση μπορεί επίσης να βοηθήσει να διαχωριστούν δύο έννοιες που συχνά συγχέονται: η ΤΝ ως επιστημονικό πεδίο και τα εμπορικά προϊόντα που βασίζονται σε αυτή. Τα περισσότερα μοντέλα που γνωρίζουν σήμερα μαθητές και φοιτητές αναπτύσσονται από επιχειρήσεις και υπηρετούν εμπορικούς στόχους. Ακόμη και αν είναι χρήσιμα για την εκπαίδευση, δεν σχεδιάστηκαν με βάση τις ανάγκες της.
Η πραγματικότητα αυτή δεν είναι μονόδρομος. Πανεπιστήμια, σχολεία, βιβλιοθήκες και άλλοι φορείς μπορούν να συνεργαστούν και να αξιοποιήσουν τους ερευνητές της Πληροφορικής, της Παιδαγωγικής, της Φιλολογίας, της Νομικής και άλλων πεδίων για την ανάπτυξη μοντέλων ΤΝ με εκπαιδευτική αποστολή. Μπορούν, για παράδειγμα, να αξιοποιούν υπολογιστική υποδομή όπως ο «Φάρος» και κείμενα με κατάλληλες άδειες. Κυρίως, όμως, θα μπορούν να ελέγχονται βάσει αρχών που δεν ορίζονται από έναν μόνο κατασκευαστή, αλλά από την ίδια την ακαδημαϊκή κοινότητα.
Τέτοιες συνεργασίες δεν είναι εύκολο να πραγματοποιηθούν. Αξίζουν όμως ήδη πριν παραχθεί το πρώτο μοντέλο, γιατί αφήνουν πίσω τους κάτι που λείπει σήμερα: δίκτυα ικανά να αντιδρούν γρήγορα στις τεχνολογικές αλλαγές. Άλλωστε, το ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ θα μπει στην εκπαίδευση· έχει ήδη μπει. Είναι αν η εκπαίδευση θα διαμορφώσει ανθρώπους που απλώς τη χρησιμοποιούν ή ανθρώπους που μπορούν να την κατανοούν, να την αμφισβητούν και, τελικά, να τη διαμορφώνουν.
