Οικονομικά και Τεχνητή Νοημοσύνη
ΑΦΙΕΡΩΜΑ - Εκπαίδευση και Τεχνητή Νοημοσύνη
Της ΒΑΣΙΑΣ ΠΑΝΟΥΣΗ,
Αναπληρώτριας Καθηγήτριας του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σπουδών του ΟΠΑ
Οι προπτυχιακές φοιτήτριες του Τμήματος ΔΕΟΣ Μαριανθίμη Φραγκάκη (κέντρο), Μαρία Κομποθανάση (αριστερά) και Μαριαλένα Τόγια (δεξιά)
Το Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σπουδών (ΔΕΟΣ) του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΟΠΑ) είναι το μόνο διεπιστημονικό Τμήμα Οικονομικών στην Ελλάδα. Συνδέοντας τα οικονομικά με τη νομική, την πολιτική επιστήμη και τις διεθνείς σχέσεις, το ΔΕΟΣ προσφέρει στους φοιτητές πολυσύνθετες δεξιότητες για την κατανόηση της παγκόσμιας οικονομικο- κοινωνικής πραγματικότητας. Επιπλέον, σε ανταπόκριση των αναγκών της εποχής, ο διεπιστημονικός χαρακτήρας τού ΔΕΟΣ επεκτείνεται για να συμπεριλάβει και την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Ο όρος ΤΝ αναφέρεται σε ένα ευέλικτο σύνολο τεχνολογικών και προγραμματιστικών μεθόδων για τον σχεδιασμό υπολογιστικών συστημάτων ικανών να εκτελούν εργασίες που συνήθως απαιτούν ανθρώπινη νοημοσύνη, όπως μάθηση, κατανόηση από τα συμφραζόμενα, εξαγωγή συμπερασμάτων, επίλυση προβλημάτων και λήψη αποφάσεων. Στα οικονομικά, η ΤΝ ενισχύει την εμπειρική ανάλυση και τις προβλέψεις αγορών. Για παράδειγμα, μέθοδοι μηχανικής μάθησης (machine learning) μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση των προβλέψεων ανεργίας. Συγκεκριμένα, σε παραδοσιακά οικονομετρικά υποδείγματα, οι φοιτητές χρησιμοποιούν την κρίση τους για να επιλέξουν εκ των προτέρων τις επεξηγηματικές μεταβλητές και το είδος της σχέσης τους με την ανεργία. Ένα μοντέλο μηχανικής μάθησης, όμως, μπορεί να εξετάσει πιο σύνθετες συσχετίσεις ανάμεσα σε περισσότερους προσδιοριστικούς παράγοντες, όπως οι κενές θέσεις εργασίας, οι επιχειρηματικές προσδοκίες και η καταναλωτική εμπιστοσύνη. Ακολούθως, οι φοιτητές θα συγκρίνουν τα διαφορετικά υποδείγματα για να θα εμβαθύνουν στη διάκριση ανάμεσα σε προβλεπτική ικανότητα και σε οικονομική ή αιτιώδη ερμηνεία.
Στη νομική, η ΤΝ προσφέρει νέες δυνατότητες μελέτης αποφάσεων και εντοπισμού ενδεχόμενων προκαταλήψεων. Για παράδειγμα, οι φοιτητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν ανάλυση συναισθήματος (sentiment analysis) για να ερευνήσουν αν ο τρόπος με τον οποίο τα δικαστικά κείμενα περιγράφουν διαδίκους εμφανίζει συστηματικές διαφορές ανάλογα με τη φυλετική, εθνοτική ή κοινωνική ταυτότητα των διαδίκων. Η αποκάλυψη τέτοιων γλωσσικών μοτίβων, αν και δεν καταδεικνύει αυτόματα δικαστικές προκαταλήψεις, μπορεί ωστόσο να αποτελέσει αντικείμενο περαιτέρω νομικού και θεσμικού προβληματισμού. Έτσι, οι φοιτητές χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να εξετάσουν κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την ισότητα ενώπιον του νόμου, την αμεροληψία της δικαστικής διαδικασίας και την αποτύπωση ασυνείδητων ή θεσμικών προκαταλήψεων στη δικαστική πρακτική.
Στην πολιτική επιστήμη, η ΤΝ διευρύνει σημαντικά την ανάλυση του πολιτικού διαλόγου. Για παράδειγμα, μέσω επεξεργασίας φυσικής γλώσσας (natural language processing), οι κοινοβουλευτικές συζητήσεις δύναται να εξεταστούν σε βάθος δεκαετιών για κάθε χώρα της ΕΕ. Συγκεκριμένα, οι φοιτητές μπορούν να διαγνώσουν αν θέματα όπως η εισοδηματική ανισότητα ή τα ανθρώπινα δικαιώματα περιγράφονται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την παγκόσμια συγκυρία ή τις κομματικές ταυτότητες. Ακολούθως, ο χαρακτηρισμός του πολιτικού λόγου βελτιώνει τις οικονομικές αναλύσεις για την αγορά εργασίας, το κράτος πρόνοιας και τις παγκόσμιες εξελίξεις. Στις διεθνείς σχέσεις, μέθοδοι ΤΝ προωθούν τη μελέτη της διπλωματικής επικοινωνίας και της εξωτερικής πολιτικής. Για παράδειγμα, οι φοιτητές μπορούν να συγκρίνουν (textual similarity) χιλιάδες ομιλίες κρατών στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών για να εξετάσουν πώς τα κράτη προσεγγίζουν ένα διεθνές πρόβλημα. Συγκεκριμένα, μπορούν να προσδιορίσουν αν η έμφαση της ρητορικής για την κλιματική αλλαγή μετατοπίζεται από τη διεθνή συνεργασία στην οικονομική ανταγωνιστικότητα. Ακολούθως, η οικονομική θεωρία και η θεωρία διεθνών σχέσεων θα διερευνήσουν αν αυτές οι αλλαγές συνδέονται με μεταβολές σε εθνικά συμφέροντα, σε διεθνείς νόρμες ή στο γεωπολιτικό περιβάλλον.
Το ΔΕΟΣ, πιστό στον διεπιστημονικό του χαρακτήρα, έγινε φέτος το πρώτο οικονομικό Τμήμα της Ελλάδας που διδάσκει τέτοια εργαλεία ΤΝ στους φοιτητές του. Η καινοτομία αυτή εμπνεύστηκε από τις προπτυχιακές φοιτήτριες Μαριανθίμη Φραγκάκη, Μαρία Κομποθανάση και Μαριαλένα Τόγια, οι οποίες δίδαξαν το αντικείμενο υπό την καθοδήγηση μου και με την υποστήριξη των Καθηγητών και του Προέδρου του Τμήματος, Καθηγητή Σπύρου Μπλαβούκου. Ακολούθως, πρωτοπόροι φοιτητές χρησιμοποίησαν μεθόδους ΤΝ στις πτυχιακές ερευνητικές εργασίες τους, για θέματα σχετικά με τον κίνδυνο αντισυμβαλλόμενου στο παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα, την επίδραση της νομισματικής πολιτικής των ΗΠΑ σε ευρωπαϊκά χρηματιστήρια και την επικοινωνιακή διαφάνεια των τραπεζών.
Περαιτέρω, σύμφωνα με πρόσφατα δεδομένα, οι εργοδότες στην Ελλάδα προσφέρουν μισθολογική προσαύξηση περίπου 40% για προσόντα ΤΝ, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην ΕΕ. Συνεπώς, το ΔΕΟΣ εξοπλίζει τους νέους με τεχνολογικά εργαλεία που τους εξασφαλίζουν ανταγωνιστικότητα και ευκαιρίες καριέρας τόσο στον τομέα της έρευνας όσο και στην αγορά εργασίας, σε εθνικό και σε διεθνές επίπεδο. Τέλος, το ΔΕΟΣ θα βρίσκεται και στην πρωτοπορία μελλοντικών συζητήσεων για σημαντικές διαστάσεις της ΤΝ, όπως η ηθική χρήση τεχνολογιών, ο εκδημοκρατισμός της γνώσης και η διασφάλιση ατομικών ελευθεριών και δημοκρατικών θεσμών.
